مافی چارەی خۆنووسین لە دەستووری هەمیشەیی کۆماری عێراقى ساڵى (٢٠٠٥)
توێژینەوەیەکى یاسایی و سیاسیە
https://doi.org/10.23918/ilic9.01
Keywords: Right to Self-Determination, 2005 Iraqi Constitution, International Law, Federal Supreme Court of Iraq, Rights of Components and Minorities.
PROCEEDINGS OF 10th INTERNATIONAL LEGAL ISSUES CONFERENCE
Faculty of Law, Tishk International University
Date:10-11. June 2026
Venue: Kurdistan Region- Erbil, Iraq
ISBN: 979-8-9890269-4-4
———————————————————————–———————————————————————–——————————–
Asst. Lect. Kamo Khdir Hassan, Department of Law, College of Law and Islamic Studies, University of Raperin, Rania, Kurdistan Region, Iraq.
Dr. Sartip Khalis Husien, Department of International Relations, College of Political Science, Salahaddin University-Erbil, Ministry of Higher Education and Scientific Research, Erbil, Kurdistan region, Iraq
———————————————————————–———————————————————————–——————————
پوختە
مافی چارەی خۆنووسین ياخود مافى بڕياردانى چارهنووس، یەكێكە لە مافە بنەڕەتیەكانی گەل و نەتەوەکانى جیهان، له ههمان كاتدا وهك يهكێك له بنەما سەرەكییەكانی یاسای نێودەوڵەتیی بۆ بڕیاردان لە داهاتووی نهتهوهكان بە شێوەیەکى ئاشتييانه یاخود دواى جەنگ و ملمڵانێى چهكدارى، دهستهبهركراوه. له چوارچێوهى نۆرمهكانى ياساى نێودهوڵهتى؛ ھەموو تاك و گروپێک بەبێ لهبهرچاوگرتنى پێودانگى نەتەوەيى، ڕەگەزى، زمان و ئایین، مافی خۆیانە لە بوارەكانى سیاسیی، كۆمەڵایەتیی، ئابووریی و كولتوورییدا كاروباری خۆیان بهڕێوه ببهن، چونكه بهم هۆييهوه، دهكرێت سنوورێكى ياسايى لە بهرانبهر پێشێلكردنی مافی پێكهاته و كەمینەكان دابنرێت. لەم ڕوانگهيهوه؛ دەستوورى هەمیشەیی کۆماری عێڕاقى ساڵى (٢٠٠٥) بهشێوهى ناڕوون و مشتومڕههڵگر كۆمهڵێك پرسى پهيوهنديدارى به مافى ههرێمهكان و پێكهاته و كهمينهكانى ڕێكخستووه، بهتايبهتى ناڕوونى له مافى بڕياردانى چارهنووس لهلايهك، هێز و بههاى ياسايى ڕێكهوتنامه نێودهوڵهتييهكانى پهیوهنديدار به مافى چارهى خۆنووسين لهلايهكى تر. بۆیە ئامانجى ئهم توێژينهوهيه، بریتییە لە لێکۆڵینەوە لە مافی چارەی خۆنووسین لە دەستووری هەمیشەیی عێراقى ساڵى (٢٠٠٥) بۆ پێکهاتە پێکهێنەرەکانى گەلى عێراق لە ڕووى یاسایی و سیاسيیەوە.
لهڕووى ميتۆدۆلۆژييهوه؛ ئەم توێژینەوەيه، پشت به میتۆدی باسكاری (Descriptive) و شرۆڤەكاری (Conceptual Analysis) دهبهستێت. لە ئەنجامى توێژینەوەکەدا دەردەکەوێت؛ کە بە پێى دەقەکانی دەستووری هەمیشەیی عێراقی ساڵی (٢٠٠٥)، کۆمەڵێک گرفت سەبارەت لێکۆڵینەوە لە مافى چارەى خۆنووسین بەدیدەکرێت؛ لهوانهش ئاڵۆزی و ڕاجيايى و لهخۆگرتنى لێکدانەوەی جیاواز بۆ دەقە دەستوورییەکان. لهلايهكى ديكهوه؛ دادگای باڵای فیدراڵی عێراق نەیتوانیوە ڕۆڵی پێویست و سەربەخۆ له چاودێرى دهستوورشكێنى و لێكدانهوه بۆ دهقهكانى دهستوور سهبارهت به پهیڕهويكردن لهم مافه؛ بگێڕێت. يهكێك له فاكتهر و هۆكارهكانى ڕۆڵى نهرێنى دادگاكه بۆ ئهوه دهگهڕێتهوه كه ئەم دادگایە؛ به پێچهوانهى ماددهى (٩٢)ى دهستوور، بهگوێرهى بریارێكى دەسەڵاتى جێبەجێکردن دامهزرێنراوه، كه ئهمهش كاريگهرى كردۆته سهر پێكهاته و دهسهڵاتى دادگاكه، بهتايبهتى لهڕووى بێلايهنى و نوێنهرايهتكردنى ڕاستهقينهى پێكهاته جياوازهكان و پاراستنى شكۆى دهستوور. هەروەها بەشێکی دیکەی ئالهنگارييهكانى بهردهم دادگاكه بۆ ڕهههندى سياسى دهگهڕێتهوه، کە خۆى له فشار و دەستێوەردانى سیاسی و كاريگهرى وڵاتانى ههرێمى بهسهر چۆنيهتى كاركردنى دادگا و بڕياردان و شرۆڤهكردنى دهقهكانى دهستوورهوه دهبينێتهوه. سەرەراى ههموو ئهمانهش، مافی چارەی خۆنووسین یەکێکە لە بنەما دانپێدانراوەکانی یاسای نێودەوڵەتی، بەڵام لە دەستووری عێراقدا، ئهم مافه له هیچ دەقێکى ڕاستەوخۆ و راشکاوانە نەهاتووە، بەڵکو بەشێوەیەکى ناڕاستەوخۆ لە بەشى کۆتایی دیباجەى دەستووردا، جهخت لهوه دهكاتهوه كه پابەندبوون بە دەستوورهكه؛ یەکێتیى گەل و خاکى عێراق دەپارێزێت، ئەمەش ماناى وایە لە حاڵەتى پابەند نەبوونى لایەنەکان بە دەستوور و پێشێلکارى دەستوورى، لایەن و پێكهاتهكان دەتوانن داواى کۆتایی هێنان بە یەکگرتوویی عێراق بکەن، کە ئەمەش بە ناراستەوخۆ ماناى پیادەکردنى مافى چارەى خۆنووسین دەگەیەنێت. ههروهها لە دەستوورى هەمیشەیی عێراقى (٢٠٠٥) ئاماژە بە كۆمهڵێك له پابەنديى ئهركى دهوڵهت لهسهر ئاستى نێودهوڵهتى و ياساى نێودەوڵەتی دەکات، لهم دهقانهدا، جۆرێك له پابەندی دەکەوێتە سەر دەوڵەتى عێراق بۆ رێگەدان بە مافی چارەی خۆنووسین بۆ نەتەوە و گەلانی وڵاتەکەیدا کە عێراق پەسەندى ئەو رێکەوتنامە و پەیماننامە نێودەوڵەتیانەى کردووە
لیستى سەرچاوەکان
یەکەم: دەستوور:
ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، دەستووری کۆماری عێراقی فیدراڵ ساڵی (٢٠٠٥)، وەرگێرانى: عبدولقادر ساڵح، بڵاوکراوەکانی کتێبخانەی یادگار، سلێمانى، ٢٠١٩.
دووەم: سەرچاوەی کوردی:
- ئاسۆ کەریم، دەستوور، مافی چارەی خۆنووسین، فیدرالیزم و ڕیفراندۆم، دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریان، هەولێر، ٢٠٠٨.
- تالیب رشید یادگار، بنەما گشتیەکانی یاسایی نێودەوڵەتی، دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریان، هەولێر، ٢٠١٣.
- دلۆڤان رمضان، ڕیفراندۆمی سەربەخۆی گەلان لە روانگەی یاسای نێودەوڵەتی، چاپخانەی رۆژهەڵات-هەولێر، ٢٠٢٠.
- ساڵح عوسمان، گۆڕانی دیموکراسی و سەقامگیری سیاسی، چاپخانەیی بینایی، سلێمانی، ٢٠٢١.
- عوسمان علی وەیسی، دەروازەیەک بۆ یاسای گشتی نێودەوڵەتی، چاپخانەی هێڤی، هەولێر، ٢٠١٢.
- مسعود بارزانی، بۆ مێژوو، چاپی یەکەم، چاپخانەی ڕۆکسانا، هەولێر، ٢٠٢٠
سێیەم: گۆڤار
- بێوار عبدالرحیم نێروەیی، پەسار عبدالکریم نێروەیی، پیادەکردنى مافى چارەنووس لە دەوڵەتى فیدراڵى دا، وەقایعی کۆنفرانسی نۆیەمى زانکۆى نێودەوەوڵەتى تیشک بۆ پرسە یاساییەکان، ٢٠٢٤.
- شارى خالد مەعروف، جیابوونەوەى هەرێمى کوردستان لە دەوڵەتى عێراق وەک یەکێک لە رێگا چارەکانى کێشەکان، گۆڤارى قەڵاى زانست، بەرگى (٣)، ژمارە (١)، ٢٠١٨.
- گزنگ علی عزیز، ڕێبوار جەبار شێخە، مافی چارەی خۆنووسینی گەلی کورد لە عێراق و تێڕوانینێکی یاسایی بۆ ڕیفراندۆمی هەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠١٧دا، گۆڤاری زانکۆی کۆیە بۆ زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتییەکان، بەرگى ٤، ژمارە ٢، ٢٠٢١.
چوارەم: ئینتەرنێت:
- رزگار محمد، ڕیفراندۆمی هەرێمی کوردستان، (٢٠٢١). https://zaniary.com/blog/614e6a2b3df00 رێکەوتى سەردان، (١٧/١٠/٢٠٢٥).
- دادگای باڵای فیدڕاڵی عێراق، بڕیاری ژمارەکانی (٨٩، ٩١، ٩٢، ٩٣) لەسەر هەرێمی کوردستان و پارێزگاری کەرکوک تۆمارکران: https://www.iraqfsc.iq/searchkrar.php رێکەوتى سەردان (١٠/١٠/٢٠٢٥)
- نەتەوە یەکگرتووەکان، جارنامەى جیهانى مافى مرۆڤ، (١٩٤٨): https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights رێکەوتى سەردان (١٨/١٠/٢٠٢٥).
- نەتەوە یەکگرتووەکان، پەیماننامەی نێودەوڵەتی مافە مەدەنی و سیاسییەکان و پەیمانی نێودەوڵەتی مافە ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان، (١٩٦٦):
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and- political-rights رێکەوتى سەردان (١٥/١١/٢٠٢٥)
- باس نیوز، کورد پێدگرە دەستوری عێراق بەپێی ماددەی ١٤٢ هەمواربکرێتەوە، ٢٨-٢٢-٢٠١٩، https://www.basnews.com/so/babat/564102 بەرواری سەردان (١٨-١١-٢٠٢٥)
پێنجەم: سەرچاوەی عەرەبی:
- الجمعية العامة للأمم المتحدة (في سياق الدورة الـ80) قراراً يؤكد حق الشعب الفلسطيني في تقرير مصيره بأغلبية ساحقة (164 دولة)، في ديسمبر ٢٠٢٥.
- الميثاق الوطني الجزائري لعام ١٩٧٦، الباب المتعلق بالسياسة الخارجية ومبادئ السيادة الوطنية، الجزائر، ١٩٧٦، ص ٩٢.
- خاموش عمر عبداللە، استفتاء تقریر المصیر، دراسة تحلیلیة مقارنة، ط١، منشورات زین حقوقیة، لبنان، ٢٠١٩.
- دەوەن محمد جەزا عبداللە، طبیعة الاعتراف و أثرها علی ممارسة حق تقریر المصیر، دراسة تحلیلیة و تطبیقیة، اطروحة دكتوراه، جامعة السلیمانیة، کلیة القانون، ٢٠١٨.
- مرکز العراق العملومات الدیمقراطیه، سلسله اوراق دیمقراطیه، العدد السادس أكتوبر تشرين الأول، ٢٠٠٥.
- مفوضية حقوق الإنسان، الجمعية العامة إعلان الأمم المتحدة بشأن حقوق الشعوب الأصلية في ١٣ أيلول/سبتمبر ٢٠٠٧.
- ياسين بن عمر، حق تقرير المصير وحق الانفصال في القانون الدولي المعاصرة مجلة العلوم القانونية والسياسية، جامعة الشهيد حمة لخضر الوادي، عدد ١٢، ٢٠١٦.
شەشەم: تێزەکان:
جميلة فراراجي، مبدأ حق شعوب في تقرير مصيرها بين النظرية والتطبيق، رسالة الماجستير في القانون العام، جامعة مولود مصري_تبزي وزو، كلية الحقوق، ٢٠٠٩.
حەوتەم: سەرچاوەی ئینگلیزی:
- General Assembly Resolution (1970) No. 2625, Annex 25 UN GAOR, support No. 28, UN.
- Document, No.95/19,30 June, case concerning East Timor (Portugal v. Australia). 1995
- Jonathan Morrow, Iraq’s Constitutional Process II, United States institute of Peace, Washington, 2005.
- Stephen Allen, Quoted From: International Law, Pearson; England, Ist. Pub, 2013.